260 يا 270 / 874 - 884 ) عرض جغرافيايى شهر سامره را 34 درجه و دوازده دقيقهء شمالى تعيين كرده بود ، ولى بر اساس محاسبهء اوپنهايم « 1 » ، 34 درجه و 11 دقيقه و 50 ثانيه شمالى بوده است . بيرونى تفاوت طول جغرافيايى بغداد و غزنه را با روشى كه شخصا ابداع كرده بود برابر با 24 درجه و 20 دقيقه تعيين كرده بود ؛ ولى محاسبات جديد با اندك تفاوتى آن را 23 درجه و 50 دقيقه تعيين كرده است . يك مثال جالب توجه از محاسبات مسلمانان اندازه‌گيرى طول جغرافيايى درياى مديترانه بوده است . يونانيان به پيروى از بطلميوس طول اين دريا را 62 درجه مىدانستند ، اما محمد بن موسى خوارزمى در زمان مأمون آن را 52 درجه محاسبه كرد . بعدها ابراهيم زرقالى در جدولهاى طليطله اندازهء آن را كوچكتر كرد و به 44 درجه ، يعنى تقريبا به طول حقيقى آن ( 42 درجه ) محاسبه كرد . آثار منجمان دوران مأمون دربارهء نقاط جغرافيايى به نام زيج ممتحن مأمونى موسوم گشت . اين آثار بر بنياد رصدهايى بود كه به سال 214 ق / 829 در بغداد و 217 ق / 832 در دمشق انجام گرفت . اگرچه قالب اصلى آن مفقود شده و به ما نرسيده است ، ولى از آثار مشابه فرغانى و خوارزمى كه معاصر با آن بوده‌اند ، مىتوان دانست كه زيج ممتحن در جغرافياى اسلامى تأثير فراوانى داشته است . « 2 » براى قضاوت دربارهء زيج ممتحن مأمونى بايد به رسالهء معروف احمد بن محمد بن كثير فرغانى ( متوفاى بعد از سال 247 / 861 ) به نام كتاب الحركات السماوية و جوامع علم النجوم رجوع كرد ؛ زيرا اين اثر از نخستين رساله‌هاى عربى دربارهء علم نجوم است و گويا در اروپاى قرون وسطى از همهء تأليفات در اين زمينه معروفتر بوده است . « 3 » از اين رساله دو ترجمهء لاتينى قديمى در دست است : يكى ترجمهء يحيى اشبيلى « 4 » كه در 529 / 1135 انجام شده و در سالهاى 1493 و 1537 و 1546 ميلادى در اروپا به چاپ رسيده است ؛ ديگرى ترجمهء ژرارد قرمونه‌اى است كه در 1910 ميلادى در رم به چاپ رسيد . اصل عربى اين رساله را در

--> ( 1 ) . Oppenheim ( 2 ) . همان ؛ ص 98 و 99 . ( 3 ) . همان ؛ ص 100 . ( 4 ) . Johannes Hispalensis